Tweede Wereldoorlog

Een kalenderoverzicht staat op de subpagina WOII-kalender. Tevens is er een ovezicht van Bominslagen.

Algemeen

In de vroege ochtend van de tiende mei 1940 vallen de Duitse troepen Nederland binnen. Rond 3:30 trekt het Duitse leger vanuit Herzogenrath, via Rolduc en de Holz naar de Nieuwstraat. Over de Holz- en Hoofdstraat gaan zij richting Kerkrade-Centrum, de Markt. Het gaat dan om de compagnie van Oberleutnant Hermann Krull. Deze compagnie maakt deel uit van onderstaande Duitse Legerstructuur.

  • 35e Infanterie Division
    • 111e Regiment
      • 1e bataljon
      • 2e bataljon
      • 3e bataljon van Major Schaumberger
        • 1e compagnie
        • 2e compagnie
        • 3e compagnie
        • 4e compagnie van Oberleutnant Hermann Krull

De divisie wordt ook wel de Fisch Division genoemd. Gedurende deze oorlog zullen ongeveer 200 Kerkadenaren overlijden als gevolg van oorlogshandelingen.

Aanvankelijk tonen de Duitsers weinig interesse voor de Limburgse mijnen. De particuliere mijnen krijgen een beheerder, terwijl de Staatsmijnen vooralsnog met rust gelaten worden. Pas wanneer de directeuren Van Iterson en Frowein met ingang van 31 december 1941 met pensioen gaan komen ook de Staatsmijnen onder het gezag van Bergaccessor Bruch als gevolmachtigde van de Rijkscommissaris, evenals de tot dan toe buiten schot gebleven Domaniale Mijn.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog heeft de bezetter eind 1941 een algemeen verbod uitgevaardigd verenigingen, stichtingen, instellingen, etc. te benoemen naar levende leden van het Nederlandse koningshuis. Men dringt echter niet aan op naamsveranderingen bij de mijnen, waardoor deze de dans ontspringen.

Algemeen wordt aangenomen dat de laatste Duitsers (de 49e divisie) op 5 october 1944 Kerkrade verlaten in Haanrade. In het boek Kerkrade en de Tweede Wereldoorlog wordt echter beschreven hoe Jongenspensionaat Bleijerheide pas op 10 october de eerste Amerikanen begroet. Tot 12 october dringt een Duitste stoottroep door tot op de Pricksteenweg.

Verloop buiten Kerkrade

1939
Duitsland tekent op 23 augustus 1939 met Rusland een niet-aanvalsverdrag. Hierdoor nemen de kansen op een oorlog in Europa toe. Duitsland valt Polen binnen op 1 october 1939.
Engeland en Frankrijk verklaren op 3 october de oorlog aan Duitsland.
Op 28 augustus kondigt de Nederlandse regering de Algemene Mobilisatie af
1940
Op 9 april 1940 valt Duitsland Noorwegen binnen. Dan worden ook alle verloven voor de nederlandse militairen ingetrokken.
Op 10 mei 1940 vallen de duitse troepen ons land binnen.
Het koningshuis vertrekt op 14 mei 1940 naar Engeland.
Op 15 mei 1940 capituleert het Nederlandse leger.
Op 27 mei 1940 capituleert het Belgische leger.
Op 24 juni 1940 capituleert het Franse leger.
In juli richt Arthur Seyss-Inquart de Opbouwdienst op. Deze niet-politieke organisatie wordt gevuld met nederlandse oud-beroepsmilitairen. In october wordt de dienst omgevormd tot de NAD, de Nederlandsche ArbeidsDienst. De oficiele oprichting hiervan gebeurt op 23 mei 1941. In september 1944 wordt de NAD, vlak na Dolle Dinsdag, opgeheven
1941
Duitsland schendt op 22 juni 1941 het niet-aanvalsverdrag met Rusland.
De japanse aanval op Pearl Harbor begint op 7 december 1941.
1943
Mussolini wordt op 23 juli 1943 afgezet.
1944
Op 6 juni 1944 vindt de invasie in Frankrijk plaats vanuit Engeland.
Op 20 augustus wordt Parijs bevrijd
Op 3 september wordt Brussel bevrijd
1945
Op 27 januari wordt Auschwitz (concentratiekamp) bereikt en bevrijd.

Verloop in Kerkrade

Een gedetailleerd overzicht staat op de subpagina WOII-kalender.

1940

Op 10 mei 1940 trekt de Duitse 35e divisie Kerkrade binnen. Op 12 mei 1940 neemt de bezetter bezit van Rolduc. Op 29 mei 1940 is de uitvaart van het 1e kerkraadse oorlogsslachtoffer dhr. Hub Kleynen. Op 13 mei 1943 dienen de radio's ingeleverd te worden. Sinds 9 november 1938 (Kristallnacht) is het duidelijk dat de bezetter niks moet hebben van Joden. Tussen 18 october 1940 en 23 maart 1943 worden in Kerkrade 35 joodse mensen opgepakt en naar concentratiekampen weggebracht.

1942

NSB leider Mussert bezoekt in augustus Kerkrade en Eygelshoven. De toespraken van hem en die van Burgemeester Thomassen, AMP zijn moeilijk te verstaan als gevolg van technische problemen. Er is mogelijk sabotage op de geluidsinstallatie gepleegd.

1943 Kerkklokken

Coll.hgmns.stlambertuskerk.zl.19910508.jpg

Op veel plaatsen worden tijdens de tweede wereldoorlog kerkklokken weggehaald. In Kerkrade zijn dit: De Gracht (24 mei 1943), Chevremont / Bleyerheide / Kerkrade (8 april 1943), Rolduc (14 april 1943), Eygelshoven (16 april 1943), Spekholzerheide (20 mei 1943).

1945 De afloop

Na de Tweede Wereldoorlog wordt een gedeelte van het Domaniale Mijnterrein (ter hoogte van de Kipstraat) gebruikt als interneringskamp voor oorlogsmisdadigers.

In het najaar van 1944 richt het amerikaanse leger een aantal rest centers in, in een aantal panden in het centrum van Kerkrade en op Rolduc. Zoals bijvoorbeeld

Kerkrade gaat de Tweede Wereldoorlog in met 8.000 woningen. Op 1 april 1945 is 26,4% (2.112 panden) verwoest of beschadigd. In detail betekent dit:

Panden
Geheel vernield 29
Zwaar beschadigd 229
Licht bescadigd 1.618
Glasschade 236

1946 Overledenen

Er is geen exact overzicht beschikbaar van de overledenen in Kerkrade als gevolg van de oorlogshandelingen. De verliezen aan de kant van de ge-allieerden zijn minimaal omdat zij hierover geen gegevens voeren. Zij doen dit wel over andere plaatsen. De Kerkradenaren die overlijden, sterven meestal als gevolg van granaat- of bominslagen. Een overzicht daarvan staat op die pagina. Wel is er een overzicht van overleden Joden en Sinti[1] van de Universiteit van Amsterdam die voor een deel overeenkomt met de lijst uit Vervolgd in Limburg omdat het hier om dezelfde auteur, van Rens, gaat. Voor een aantal van deze mensen is een Stolperstein geplaatst.

Lijst van overleden Joden en Sinti

Onderstaande opsomming is een uitreksel van bovengenoemd overzicht. Mensen met een natuurlijke doodsoorzaak zijn niet in deze lijst opgenomen. De opgenomen info betreft de naam, de geboortedatum, de geboorteplaats, het woonadres indien in Kerkrade, de arrestatie, deportatie, de datum en plaats van overlijden.

? Naam Geboren Jaar Plaats adres Arrestatie Deportatie Overlijden Plaats
David Cahn 4 mei 1891 Beckrath Schaesbergerstraat 60 420825 430421T 440930 Auschwitz
Margarethe Fürst-Gross 10 november 1883 Wenen Hammolenweg 7 420825 420828A 420831 Auschwitz
David de Haas 17 juni 1869 Wickrath Franciscanerstraat 37 430409 430511S 430514 Sobibor
Herbert Helmut Keller 21 mei 1936 Kerkrade Bleijerheiderstraat 116 421110 421116A 421119 Auschwitz
Walter Keller 17 mei 1906 Höngen Bleijerheiderstraat 116 421110 421116K 440415 Wiesau
Rosa Keller-Lucas 10 maart 1907 Warden Bleijerheiderstraat 116 421110 421116A 421119 Auschwitz
Walter Koch 11 juli 1910 Schierstein Franciscanerstraat 37 420825 420828K 430430 Midden-Europa
Berta Koch-Bucholz 29 maart 1912 Keulen Franciscanerstraat 37 420825 420828A 420831 Auschwitz
Adolf Kohls 12 oktober 1896 Baldenburg Industriestraat 22 420825 420828K 430430 Midden-Europa
Edith Levy 2 juli 1937 Kerkrade Holzstraat 10 421123 430713S 430716 Sobibor
Max Ernst Levy 22 februari 1908 Kirn Holzstraat 10 421123 430713S 430716 Sobibor
Herta Levy-Keller 29 januari 1909 Höngen Holzstraat 10 421123 430713S 430716 Sobibor
Gerhard Marx 1 augustus 1938 Kerkrade Einderstraat 32 430720S 430723 Sobibor
Samuel Marx 8 juni 1894 Freudenthal Einderstraat 32 430720S 430723 Sobibor
Charlotte Marx-Heilbron 25 april 1909 Keulen Einderstraat 32 430720S 430723 Sobibor
Walter Moritz 21 mei 1910 Haan Bleijerheiderstraat 71 420328 410729 M 420902 Mauthausen
Sigmund Nathan 8 juni 1883 Emmerich Hoofdstraat 12 421110 421116A 421119 Auschwitz
Bertha Nathan-Israel 15 januari 1891 Trier Hoofdstraat 12 421110 421116A 421119 Auschwitz
Salomon Polak 7 juni 1911 Amsterdam Ursulastraat 59 421110 420718 A 421116 Auschwitz
Eva Polak-Stokvis 1 december 1898 Amsterdam Ursulastraat 59 421110 421116A 421119 Auschwitz
Carl Israel Salomons 13 augustus 1880 Amsterdam Gulperplein 33 420428 420716A 420818 Auschwitz
Bertha Trompetter-Salomons 29 oktober 1911 Kerkrade Gulperplein 2 421110 430608S 430611 Sobibor
Bertha Weinblum 6 juli 1926 Kerkrade Hoofdstraat 34 421022 421026A 421029 Auschwitz
Esther (Elsa) Helena Weinblum 7 november 1921 Alsdorf Hoofdstraat 34 421022 421026A 421029 Auschwitz
Frieda Weinblum 4 januari 1924 Alsdorf Hoofdstraat 34 421022 421026A 421029 Auschwitz
Henri Weinblum 29 maart 1925 Luik Hoofdstraat 34 421022 421026A 430226 Auschwitz
Israel Weinblum 11 november 1919 Alsdorf Hoofdstraat 34 421022 421026A 430228 Auschwitz
Max Weinblum 20 mei 1892 Lodz Hoofdstraat 34 420325 M 421014 Mauthausen
Chana Refka Weinblum-Laskowski 15 februari 1895 Lodz Hoofdstraat 34 421022 421026A 421029 Auschwitz
Hugo Wolf 7 mei 1881 Sobernheim Markt 9 401118[2] 430511S 430514 Sobibor
Helena Wolf-Thal 4 mei 1877 Bernkastel (D) Markt 9 1941 Maly Trostenets / Minsk[3]
Max Levy 14 oktober 1904 Wisch Zuidoosterlaan 9 Vught 421006 450322 Mauthausen
Levie Polak 25 april 1906 Amsterdam[4] Kerkrade 430402 430504 430507 Sobibor
Anna Pommee 3 november 1933 Kerkrade Venlo 440516 440519 440802 Auschwitz
Erwin Levy 22 juni 1896 Carolinensiel Laurastraat 87 11 juni 1943 Sobibor[5]
Selma Levy geboren Simon 10 februari 1897 Setterich Laurastraat 87 11 juni 1943[6] Sobibor
Manfred Levy 8 december 1920 Nordenham Laurastraat 87 21 januari 1945[7] Auschwitz
Günther Levy 29 september 1923 Nordenham Laurastraat 87 16 juli 1943[8] Sobibor
Dagobert Levy 16 februari 1930 Nordenham Laurastraat 87 11 juni 1943[9] Sobibor
Overleden Duitse soldaten

Van de Duitse soldaten die hier overlijden is slechts een beperkt overzicht van begraafplaatsen beschikbaar. Het is overigens vooralsnog niet bekend of deze soldaten na de oorlog herbegraven zijn.

Tijdens de bevrijding van de Kerkrade-Oost worden er Duitse soldaten gedood in de tunnel aan de Wijngracht, bij het ziekenhuis en in de straten Stationsstraat, Veldkuilstraat en Grensstraat.

Oorlogsgravenstichting

In 1946 wordt de Oorlogsgravenstichting opgericht met als doel de aanleg, inrichting en instandhouding van het Nederlandse oorlogsgraf, waar ook ter wereld. Dus ook in Kerkrade. Kijk voor meer informatie op hun website. De consul in Kerkrade (steeds een gemeentelijk medewerker) is tussen 1979 en 2004 dhr. Theo Gunneweg. Deze consul voert het beheer over de 9 kerkraadse oorlogsgraven.

Verzet

Rayons verzet districtheerlen.jpg

Pas wanneer de bisschoppen in Nederland zich in 1943 op 16 mei openlijk tegen de bezetter beginnen te verzetten (zie: Arbeidsinzet), komt het georganiseerde verzet op gang. Dit verzet (LO, Landelijke Organisatie voor hulp aan onderduikers) is verdeeld in districten. Elk district is weer verdeeld in rayons. Rayon 5 (Kerkrade) ligt in het District Heerlen, dat nagenoeg de gehele mijnstreek omvat. Een rayon bestaat uit een aantal dijken. Kerkrade telt 6 dijken. De leiding van een dijk ligt bij een dijkhoofd. De rayonleider en dijkhoofden in Kerkrade komen wekeljks bij elkaar. Meer ...

Verder

Referenties

Indien de bron van (delen van) bovenstaande informatie bekend is, is dit hier beneden vermeld.

  1. https://pure.uva.nl/ws/files/1726288/119644_13.pdf dd 11-12-2016
  2. Dit is de eerste keer. De tweede keer op 430408 leidt tot deportatie
  3. Stolpersteinedd 3-12-2010
  4. Ruyschstraat 99-II
  5. Stolpersteinedd 2-2-2012
  6. Stolpersteinedd 2-2-2012
  7. Stolpersteinedd 2-2-2012
  8. Stolpersteinedd 2-2-2012
  9. Stolpersteinedd 2-2-2012